Dzieci rozpoczynające naukę w szkole muzycznej potrzebują w dzisiejszych czasach ogromnej motywacji, Żeby tę naukę kontynuować i ukończyć. Natłok zajęć ogólnokształcących oraz dodatkowych (np. nauka języków obcych, sport), wymaga od dzieci oraz ich rodziców dużej wytrwałości, konsekwencji, wręcz determinacji. Dlatego tak często my – nauczyciele szkół muzycznych zastanawiamy się, co zrobić, jak ulepszyć swoją pracę z uczniem, aby nauka muzyki była dla niego zarówno rozwijająca jak i atrakcyjna. Rodzice są pierwszymi, którzy zauważają talent i zainteresowania muzyczne swojego dziecka. Nauczyciel muzyki – zwłaszcza indywidualnego nauczania gry na instrumencie – ma przywilej i obowiązek ten talent rozwijać.
Dlaczego w duecie?
Pracując z dziećmi od ponad dziesięciu lat, zaobserwowałam, Że jedną z najlepszych form motywujących do nauki gry na fortepianie, jest właśnie gra zespołowa. Praca ze mną – nauczycielem oraz z rówieśnikiem – kolegą, koleźanką, przybiera bowiem często inną, bardziej urozmaiconą formę, edukacji
muzycznej.
1. Rozwój muzyczny ucznia
Pierwszą i podstawową zaletą dziecięcej kameralistyki jest większy, bogatszy rozwój muzyczny ucznia. Ściślej rzecz ujmując, chodzi o rozwój słuchu muzycznego, harmonicznego, rozwijanie umiejętności technicznych i manualnych, pogłębianie wrażliwości dźwiękowej, w tym także wiedzy o możliwościach barwowych instrumentu.
Mając możliwość uczestniczyć w bardzo wielu szkolnych i pozaszkolnych imprezach muzycznych takich jak: popisy, koncerty, audycje muzyczne, konkursy oraz będąc członkiem komisji przesłuchań i egzaminów, mogłam wyciągnąć wnioski co do pozytywnych aspektów oraz mankamentów najbardziej powszechnych w grze dzieci. Słuchając młodych pianistów zaobserwowałam problem „biernego odtwarzania”, czyli „niesłuchania siebie” podczas występu. Jakże częstym zjawiskiem jest właśnie owo „mechaniczne odtwarzanie wyuczonego materiału”, bez kontrolowania jakości dźwięku, rozumienia frazy i formy utworu! Według mnie kameralistyka jest lekarstwem na tę „bolączkę”. Grając w duecie siłą rzeczy MUSIMY słuchać partnera, a dźwiękowo dopasowując się do niego, zaczynamy uważniej kontrolować własną grę.
Brak synchronizacji rąk jest u dzieci rozpoczynających grę na fortepianie powszechnym mankamentem. Przenosi się to na brak synchronu miedzy dwiema partiami utworu kameralnego, wyostrza problem i zmusza do korygowania. Lekcje z dwojgiem uczniów dają nauczycielowi możliwość ciekawych ćwiczeń: kombinacje ćwiczeń na dwie, trzy, bądź cztery ręce, naśladowanie, zamiany ról–partii. Najważniejsze jest dostrzeŜenie czyli USŁYSZENIE przez ucznia błędu, a powyższe ćwiczenia świetnie temu służą. Są równocześnie dla dzieci formą zabawy urozmaicającej i uatrakcyjniającej lekcję.
W dyskusjach, lekcjach koleżeńskich, przeprowadzanych kursach i warsztatach metodycznych poruszany jest często inny, niemniej ważny temat. Jest to problem prawidłowego traktowania melodii w stosunku do akompaniamentu. Jestem przekonana, że nie ma lepszego sposobu na uwrażliwianie ucznia na właściwe proporcje między melodią a akompaniamentem, jak właśnie gra kameralna. Przykład: Wspólnie z koleżanką prowadziłam duet chłopców. Pierwszy z nich – młodszy, o drobnej budowie fizycznej ciała, grał delikatnym „miękkim”, ale stosunkowo cichym dźwiękiem. Drugi – starszy, dojrzalszy fizycznie – dźwiękiem masywniejszym . Duet grał utwór o nieskomplikowanej fakturze: partia primo: melodia, partia duo: akompaniament. Wydawać by się mogło, Że podział ról w stosunku do predyspozycji fizycznych chłopców jest oczywisty. Partia primo – chłopiec starszy, partia duo – młodszy. Jednak dla celów dydaktycznych, odwrotne rozdzielenie partii fortepianowych okazało się znacznie korzystniejszym rozwiązaniem. W konsekwencji pracy nad utworem uczniowie poprawili i uszlachetnili walory dźwiękowe i dynamiczne swojej gry. Owoce tej pracy były dostrzegalne także później w grze solowej obu chłopców.
2. Rozwój emocjonalny ucznia
Można powiedzieć, iż wszystkie powyższe cele realizuje nauczyciel pracując z uczniem sam, tj. grając z nim również na 4 ręce. Tak! Ale w nauczaniu dziecka na poziomie szkoły muzycznej I stopnia, bardzo istotnym elementem jest jego rozwój emocjonalny, który musi być współmierny do rozwoju intelektualnego i muzycznego. I tu również widzę wielkie zasługi gry kameralnej. Dzieci, grając w zespole, np. w duecie, wspaniale kształtują swoje talenty i charaktery, jednocześnie inspirując siebie wzajemnie. Łącząc uczniów w duet, staram się przede wszystkim brać pod uwagę ich walory charakteru i umysłu oraz cechy osobowości (istotne znaczenie ma tu również wiek dzieci). Oczywiście ważny jest także stopień zaawansowania w grze na fortepianie oraz fizyczne uwarunkowania, które mogą ułatwiać bądź utrudniać wspólne granie. Natomiast
głównym moim celem dydaktyczno – wychowawczym jest współpraca dzieci, która zaowocować ma ich rozwojem emocjonalnym, a w konsekwencji także muzycznym i intelektualnym. Przykład: Wspólnie z koleżanką połączyłyśmy w duet fortepianowy 9-letnią dziewczynkę i 10-letniego chłopca. Dzieci fizycznie bardzo do siebie pasowały – oboje drobnej budowy ciała. Natomiast pod względem charakteru i osobowości każde z nich miało zupełnie różne, wręcz kontrastowe cechy. Dziewczynka – zrównoważona, solidna, przejawiająca wybitne zdolności w kierunku myślenia ścisłego, ale „zamknięta w sobie” , nie okazująca na zewnątrz emocji. Chłopiec – posiadający wybitne talenty plastyczne i humanistyczne, twórczy i otwarty, o bujnej wyobraźni, ale niechętnie poddający się dyscyplinie. Wspólną ich cechą był niewątpliwy talent muzyczny, który przejawiali oboje. W programie dokumentalnym o duecie nagranym przez telewizję TOYA, nazwałam ich humorystycznie: „Rozważna” i „Romantyczny”, co, jak sądzę, najdobitniej obrazuje cechy ich osobowości. Czteroletnia współpraca dzieci w duecie fortepianowym przyniosła dla ich rozwoju muzycznego,
intelektualnego ale i emocjonalnego, ogromne korzyści. Dziewczynka stała się bardziej odważna, otwarta, potrafiąca okazać emocje jak i odzwierciedlić je w muzyce. Chłopiec rozwinął się bardzo pod względem manualnym, stał się bardziej zdyscyplinowany i odpowiedzialny. Wymieniłam tu tylko kilka korzyści, spośród bardzo wielu, jakie przyniosła uczniom wspólna praca w duecie. Dodam tylko jeszcze, że gra kameralna dzieci zaowocowała ich prawdziwą przyjaźnią.
Bywa, że wybitnie uzdolnione muzycznie dzieci, miewają poważne problemy z prezentacją publiczną. Nie od dziś wiadomo, Że kaźdy występ wiąźe się z tremą, która czasem „paraliżuje”, nie pozwalając uczniowi pokazać swoich pełnych możliwości. Twierdzę, że gra kameralna niezwykle pomaga w przezwyciężeniu
tego stresu. Praca w zespole oraz jej efekt – występ, jest wówczas wspólnym dziełem, a zatem odpowiedzialność za nie rozkłada się na dwoje, troje itd. Taka sytuacja daje uczniowi komfort, ośmiela go i pozwala pozbyć się tremy lub nauczyć się ją minimalizować. Przykład: Jedna z uczennic duetu fortepianowego, dziewczynka bardzo zdolna i muzykalna, miała ogromne problemy z przezwyciężaniem tremy. Jednak partia duo, którą wykonywała przez dwa lata pracy w duecie, dała jej poczucie owego komfortu psychicznego. Z biegiem czasu paraliżująca trema ustąpiła. Dzięki grze kameralnej uczennica nabrała większej pewności siebie, a w swojej muzyce potrafiła już „sprzedać” wszystko to, co chciała i czuła. Doświadczenie kameralistyki umożliwiło jej pełen rozwój emocjonalny, intelektualny i muzyczny oraz pozwoliło realizować się w grze solowej.
3. Rola wychowawcza w graniu zespołowym
W grze zespołowej, a więc również w pracy z duetem fortepianowym, bardzo ważna jest tolerancja dzieci wobec siebie. Często w trakcie intensywnych przygotowań do konkursu, zdarzają się lekcje, które wymagają specjalnych ćwiczeń z jednym z uczniów. To wymaga od drugiego cierpliwości i pokory. Pracując wspólnie z koleżanką nad duetem, staramy się wpajać dzieciom przekonanie, Że tworząc zespół, są zawsze w takim samym stopniu odpowiedzialni za efekty pracy. Rozwijamy w ten sposób w uczniach poczucie koleŜeństwa i serdeczności w stosunku do siebie, eliminując niepożądane współzawodnictwo. Aby wspólne granie przyniosło dobre efekty, a także było pożyteczne dla rozwoju emocjonalnego każdego z uczniów, musi istnieć między dwojgiem wykonawców więź oparta na zaufaniu, tolerancji i solidarności. Przykład: W drugim etapie międzynarodowego konkursu jedna z uczennic duetu, w kulminacyjnym momencie utworu nagle przestała grać. Druga uczennica, „nie tracąc głowy”, kontynuowała utwór, dając szansę na włączenie się swojej partnerce. Po koncercie dziewczynki w pierwszym odruchu nie mogły pogodzić się z porażką, ale dzięki rozmowie zniosły ją z godnością. Nie oskarżając siebie wzajemnie przyjęły tę porażkę wspólnie, tak jak wspólnie przyjmowały wcześniejsze sukcesy.
Spełnieniem marzeń i oczekiwań uczniów, ich rodziców oraz moich – jako pedagoga, są liczne nagrody na konkursach kameralnych. Satysfakcja, jaką daje sukces, a nade wszystko nasza wspólna – moja i uczniów – radość z kameralnego muzykowania, upewniają mnie w przeświadczeniu, ze grać kameralnie warto.
A nawet więcej, Że gra w duecie jest jedną ze skuteczniejszych form edukacji muzycznej, wprowadzającej młodego człowieka w świat muzyki, co może nawet decydować o jego wyborze dalszego kształcenia do zawodu muzyka.
Autor: Magdalena Czarnik – Patora
Powyższe przykłady, przemyślenia i wnioski zawarłam na podstawie doświadczeń w pracy z następującymi duetami fortepianowymi:
- Małgorzata Ciesielska i Anna Górska
nauczycielki: Magdalena Czarnik – Patora, Elżbieta Ważbińska
Kurs Mistrzowski i Festiwal Dziecięcych Zespołów Kameralnych Wiosna
Młodych Kameralistów – Kraków, 2005; nagroda I stopnia w III Konkursie
Duetów Dziecięcych DUETTINO – Warszawa, 2005; I nagroda oraz Grand
Prix Konkursu w V Regionalnym Konkursie Duetów Fortepian na 4 ręce –
Tomaszów Mazowiecki, 2006; wyróŜnienie w Międzynarodowym Konkursie
Dziecięcych Zespołów Kameralnych IV wiosna Młodych Kameralistów –
Kraków, 2006
- Piotr Rudak i Jakub Janaszkiewicz
nauczycielki: Magdalena Czarnik – Patora, Magdalena Brzezińska
wyróżnienie w VI Regionalnym Konkursie Duetów Fortepian na 4 ręce –
Tomaszów Mazowiecki, 2008
- Kamil Wrona i Piotr Rudak
nauczycielki: Patrycja Chałupnik, Magdalena Czarnik – Patora
udział w regionalnych warsztatach pianistycznych – prowadzenie: profesor
Eva Salmutter z Universitat „Mozarteum” Innsbruck w Austrii, PSM I stopnia
im. A. Tansmana w Łodzi, 2009; udział w Koncercie Ogólnoszkolnym,
OSM I i II stopnia im. H. Wieniawskiego w Łodzi, 2009
- Agnieszka Murgrabia i Artur Herbik
nauczycielki: Magdalena Czarnik – Patora, Elżbieta Ważbińska
nagroda I stopnia w IV i V Konkursie Duetów Dziecięcych DUETTINO –
Warszawa, 2006, 2007; I nagroda w VI Regionalnym Konkursie Duetów
„Fortepian na 4 ręce” – Tomaszów Mazowiecki, 2008; III nagroda na poziomie
przygotowawczym oraz II nagroda na poziomie elementarnym
w Concours Musical De France – Paryż, 2008; III nagroda w IX Ogólnopolskim
Konkursie Kameralistyki Fortepianowej – Toruń, 2008;
II nagroda i srebrny medal w XX Concorso Internazionale „Camillo Togni”
– Brescia, 2008
